Stel je voor. Je krijgt een uitnodiging naar St. Petersburg te komen en in deze stad met 7 miljoen inwoners de bijna uitgewiste sporen van een vergeten voorvader uit de 19e eeuw te volgen. En dat je daar in het statige Petersburgse Rimsky Korsakov conservatorium live voor het eerst de muziek van deze voorvader hoort. Tijdens de witte nachten wanneer de zon laat ondergaat en de stad door het poollicht wordt beschenen leefde ik afwisselend in het heden en verleden alsof ik in een tijdmachine zat.
Daar zit hij, de voorvader Nicolai of Nicolaus von Zaremba (1821-1879) op een van de weinige foto’s die er van hem gemaakt zijn. Hij heeft een baard, halflang achterovergekamd steil donker haar en enigszins dichtgeknepen ogen. Dit laatste zal wel zijn veroorzaakt door de helle flitslampen van destijds die je ogen zowat verblindden.
Hij draagt een zwarte glimmende jas, een overhemd met manchetknopen en een strikje onder de kraag. Zijn rechterhand in zijn linkerborstzak gestoken, zoals die kenmerkende pose van Napoleon. Die pose schijnt in de 19e eeuw in de mode geweest te zijn. Een boek ligt op zijn schoot. Met zijn rechterelleboog leunt hij op een tafeltje waar een hoge hoed op ligt.
Ik heb de foto nu al zo vaak bestudeerd. Is er iets aan zijn gezichtsuitdrukking af te lezen? De donkere baard verbergt dit een beetje. Hij kijkt vriendelijk, serieus en gedreven, zo komt hij op mij over. In zijn ogen, de oogleden, kan ik iets bespeuren van mijn grootmoeder Adelaïde Heemskerk. Nicolai von Zaremba was haar grootvader en ze heeft hem nooit gekend.
Van St. Petersburg naar Amsterdam
Deze Nicolai Zaremba heeft nooit geweten dat zijn dochter Lydia in de Duitse plaats Bad Kreuznach de Nederlandse politicus Theodoor Heemskerk zou ontmoeten, dat ze met hem in 1891 zou trouwen en naar Amsterdam verhuizen. Ze werd niet de operazangeres waar hij, of in ieder geval Anton Rubinstein – Zaremba’s collega op het conservatorium – op gehoopt had. Nicolai wist ook niet dat zijn vrouw en andere dochter in Zwitserland zouden gaan wonen. En niet eens dat er revolutie zou uitbreken en dat hij meer dan een eeuw lang vrijwel zou zijn vergeten.
Vrijwel vergeten? Niet in een houten huisje in Bilthoven, waar zijn kleindochter Adelaïde Heemskerk de familiebezittingen, de overleveringsverhalen en de Russische taal koesterde. Ze gaf haar zoon de naam Eric en haar dochters de Russische namen Sacha en Lydia.
En wij, Sacha’s kinderen, zouden in onze jeugd aan de lippen van onze grootmoeder hangen als ze verhalen vertelde over het oude Rusland, toen tsaar Nicolaas II heerste, Leningrad nog St. Petersburg heette, hoe haar grootvader daar met een groep Petrasjevsten – vrijdenkers – aan een gevangenschap ontsnapte, dat hij onder invloed van zijn vrouw religieus werd en hij mede met Rubinstein het conservatorium van St. Petersburg oprichtte.
Anastatia
Grootmama’s verhaal over Anastasia Nikolaevna, de jongste dochter van de vermoorde tsaar Nicolas II en Alexandra, intrigeerde me. Anastatia zou de enige overlevende zijn van de tsarenfamilie. Ze was in de jaren 1920 opgedoken in Berlijn. Ze beweerde dat ze de tsarendochter was en dat ze voor de executie van haar familie gered was door een Russische revolutionair die haar had laten vluchten. ‘Anastatia’ werd echter niet geloofd en leefde als Anna Anderson teruggetrokken in een huisje in het Zwarte Woud.
Zo nu en dan verscheen er een artikel in een tijdschrift over Anastatia en het gruwelijke lot van de tsarenfamilie. Grootmama, deze verhalen gretig las aan het ontbijt in haar dikke ochtendjas, waarbij ze in thee gedoopte koekjes gaf aan haar honden Bobbie en Peetja, begon dan te vertellen dat ze geloofde dat Anastatia’s verhaal waar was. Ik staarde naar de foto’s van de tsarenfamilie en verbeeldde het me. Ik wilde ook graag geloven dat het meisje in die mooie lange witte jurk gered was, ze was immers onschuldig.
Bij die foto’s stond meestal tevens een zeldzame, vage foto afgedrukt van Rasputin, een rijzige man met een lange zwarte baard in een monnikspij die bijzondere spirituele gaven bezat en die aangetrokken was door de tsarina aan het hof om de enige zoon Aleksej te begeleiden. Aleksej was ziekelijk en verzwakt. Rasputins invloed was te gevaarlijk en prins Felix maakte korte metten met hem, maar dat lukte niet door vergiftiging en niet door kogels. Rasputin werd in de Neva geworpen waar hij verdronk.
Op die manier raakten wij, de klein-klein-kleinkinderen van Nicolaus von Zaremba vertrouwd met het oude, keizerlijke Rusland als een grimmig sprookje. Grootmama’s huisje in het bos waar natuurlijk een berkenboom in groeide, droeg daar toe bij. In de voorkamer stond een divan met een dik kleed erop, er hing een schilderij van een Russisch sneeuwlandschap in een rossig avondlicht en in de boekenkast stonden boeken van Tolstoj en Dostojewski Ik was zo gefascineerd door de kaft van Tolstoj’s boek Kinderjaren van een schilderij van een meisje in een roze jurk in het gras, dat ik het begon te lezen maar het telkens weglegde omdat ik de woorden niet begreep. Op de boekenkast stond een opgezette papagaai, die Gerrit heette. Deze papagaai was van haar vader, grootpapa Heemskerk geweest. Hij had altijd met Gerrit gesproken. Nu zei Gerrit niets, al verbeeldde ik me dat hij iets knauwends zou zeggen.
Het leek of alle dingen in grootmama’s huisje met een toverstokje waren aangeraakt. Alleen al het mandje vol sleutels, alsof je daarmee de deuren van de huizen en hotels van verre familieleden kon binnenkomen en dan de zoete en wrede verhalen werkelijk kon beleven. Die fantasie werd aangewakkerd door het geïllustreerde boek van Alice in Wonderland, waar ik de plaatjes van kon dromen.
Zaremba
In grootmama’s voorkamer stond een muziekkast van ingelegd hout met vitrineramen. In die kast waren de schatten uit het oude Rusland deels zichtbaar. Daarin lag ook Zaremba’s dirigeerstok met ingelegde edelstenen, daar lagen zijn muziekstukken- en gedenkboeken van het conservatorium, evenals de familiedocumenten uit het voorland Polen en uit Litouwen, het speelgoed, de Russische poppen met starende ogen en porseleinen zeemeerminnetjes waar we mee mochten spelen.
In 1930 was ze katholiek geworden en heette voortaan Maria. Ze hield het hoofd boven water met het vertalen van verhalen uit het Russisch en Duits. Tot diep in de nacht zat te typen op haar typemachine in de voorkamer. Ze verdiende slechts een stuivertje met dit vertaalwerk. Dat deed ze liever dan de zo door haar gekoesterde memorabilia van de Russische familie verkopen. Er was geen sprake van dat ze ooit naar Rusland zou afreizen, Rusland was gesloten achter het ‘ijzeren gordijn’. Wel onderhield ze contacten met Oost-Europeanen. In haar ogen waren Oost-Europeanen bijzonder, ze sprak met een tikje medelijden of medeleven over hen. Nederlanders noemde ze ‘de Hollanders’ alsof zij en wij daar niet bij hoorden, maar waar dan wel bij?l
Haar naam wordt nog altijd door ons, haar kleinkinderen, op een tere manier uitgesproken. Vergeleken bij de chaos in ons ouderlijk huis heerste er bij grootmama diepe rust en een wereld – zij zei wèreld op z’n ouderwets – van verbeelding. Baboesjka, was het eerste Russische woord dat ik kende. Bij grootmama waren ook altijd ‘lekkertjes’. Ik heb haar zo’n zestien jaar meegemaakt, tot ze stierf in 1969. Ik denk niet vaak bewust aan haar, ze zit onbewust, onlosmakelijk in mijn herinnering. Tijdens deze reis en daarna heb ik weer bewust aan haar gedacht.
Conservatorium
In afwachting van de viering van het 150-jarige bestaan van het conservatorium in St. Petersburg in 2012 wordt nu een grondige studie gedaan naar de oprichters en de eerste docenten van het conservatorium door Andrey Alexeev Boretsky. Hij is een 25-jarige muziekhistoricus, die op het conservatorium van St. Petersburg werkt. Hij is tevens dirigent en heeft Zaremba’s muziek uitgevoerd en op CD uitgebracht. Tijdens zijn bezoek aan Amsterdam in januari 2011 hoorden we voor het eerst de muziek voor piano en koor en sindsdien wordt Andrey op handen gedragen. De in de familie zorgvuldig bewaarde dingen die aan hem zijn overgedragen zijn nu geëxposeerd in het conservatorium. Alle dingen zijn na 130 jaar weer terug op de plek waar ze vandaan kwamen en worden daar nu gezien.
Opmerkelijk is trouwens hoe Andrey onze familie heeft gevonden. Via Facebook is hij terecht gekomen bij neef Jacob en daarna is het balletje aan het rollen gegaan. Zonder internet hadden we nog niks geweten. Het zorgt er tevens voor dat via de vertaalmachine alles in een oogwenk te lezen is, en dat de teksten er bovendien nog grappig uitkomen.
St. Petersburg
Ik was nog nooit in St. Petersburg geweest en twijfelde er naar toe te gaan. Kon ik daar de mysterieuze, sprookjesachtige sfeer en verhalen van mijn grootmoeder terugvinden of wilde ik ze koesteren? Zeker was ik altijd naar de familie op zoek. Zo had ik documenten bewaard en met Kees Hin een film gemaakt over Russische vrouwen in Nederland, De salon van het verdriet (1978, Ikon). Dit had beslist te maken met mijn voorgeschiedenis, maar ik schroomde hier persoonlijk over te zijn.
De uitnodiging van Andrey om naar St. Petersburg te reizen kwam als geroepen.
Ook Andrey bleek geroepen, en nog wel door een helderziende in de familie, Elena Loginova die in 2009 het conservatorium had benaderd dat de tijd gekomen was om Zaremba’s naam te herstellen met de boodschap: ‘Alle natuurprocessen zijn cyclisch, we weten dat het nodig is nadat de nacht voorbij is een nieuwe dag te beginnen met de opkomst van de zon. En wanneer de gedachten, gevoelens en daden van Nikolai Ivanovitsj Zaremba de hoogste normen van moraal, professionaliteit en liefde voor mensen te dragen uit de obscuriteit komen, betekent dit dat dit Gods plan is de moraal en cultuur voor onze natie te doen herleven.’
Andrey’s eerste daad was om Zaremba’s graf op de Lutherse begraafplaats Volkov te restaureren. Het graf bleek volledig verwoest en overwoekerd door planten en hij wist dit schoonmaakwerk te klaren met een paar vrienden. Op ons programma stond onder meer een bezoek aan dit graf en m’n attente zus Clara maakte linten voor het te leggen boeket voor Nicolai.
Faal geel
Bij aankomst op het Pulkovo vliegveld, nadat we flinterdunne papiertjes hadden ingevuld voor de douane, stond Andrey ons op te wachten met bloemen! Daar waren ook mijn zwager, zus en nichtjes. We werden in een busje vervoerd naar een buitenwijk van de stad, waar we een kamer kregen in het studentenhuis van het conservatorium.
De wijk stond vol met enorm hoge rechte flatgebouwen zonder balkons in een faal geel. De vrouwen die we in de omgeving zagen, leken òf jong of oud. De jonge hadden veel make-up op en droegen korte rokjes met superhoge hakken. Ik vergaapte me hier aan met mijn nichtjes. Veel mannen hadden een fles bier in de hand, lege flessen lagen her en her rondgestrooid.
In de vliegende vaart die Andrey kenmerkt, gevolgd door Olivier met de camera, leidde Andrey ons naar de supermarkt, kocht daar flessen bier en snacks en leidde ons hiermee langs de flatwijk tot de oevers van Finse Golf voor een picknick.
En daar zaten we tussen rommel, kwakende kikkers en muggen en vierden onze aankomst.
Het leek even of we aan het Amsterdamse Nieuwe Meer zaten. Met dit verschil dat je in het nabijgelegen bos overal berkenbomen zag staan. De berk! Ik dacht aan Tatiana, het Russische meisje dat Hin en ik filmden, dat ons destijds vertelde dat haar heimwee naar Rusland gevoed werd als zij in Nederland een berk zag staan.
In de avond, toen het nog zo laat licht bleef, maakten we nogmaals de wandeling, en liepen verder tot we aan de Finse Golf ver weg het ‘echte’ St. Petersburg zagen liggen in een rossige avondgloed.
St. Petruskerk.
Van alle plaatsen die we de daaropvolgende dagen met Andrey bezochten en de bijna uitgewiste sporen van de familie volgden, is de Lutherse St. Petruskerk bij de Nevsky Prospect wel het meest opvallende monument. Want uitgerekend deze kerk met deze persoonlijke geschiedenis, waar Nicolai Zaremba met Adelaïde von Klugen en waar Lydia Zaremba met Theodoor Heemskerk trouwde, is jarenlang gedurende de Sovjettijd eerst gebruikt voor groenteopslag en daarna is de vloer uitgehakt voor een zwembad! Een duikplank verving het schilderij van de kruisiging. Er zijn hier zoveel kerken dat het niet eens zo raar is om deze om te vormen tot een functioneel zwembad. Nu hebben de Duits-Russische Lutheranen de kerk hersteld. Foto’s herinneren aan het oorspronkelijke interieur en het zwembad.
Volgens de verhalen van mijn grootmoeder was het Nicolai Zaremba’s gewoonte om de trap met drie treden tegelijk op te hollen. Wanneer ik de trappen van het conservatorium met twee treden tegelijk oploop moet ik hieraan denken. Maar er is geen spoor; Zaremba kan het conservatorium van St. Petersburg in de huidige staat niet meer hebben meegemaakt. Er zijn twee andere conservatoria geweest (een waarin mijn overgrootmoeder Lydia is geboren) voordat deze werd gebouwd. Om de huidige te bouwen was veel geld nodig. Dit zou ook de reden zijn waarom de naaste familie na Zaremba’s dood op een gegeven moment geen pensioen meer ontving.
Het was ontroerend om hier nu de door de familie zorgvuldig bewaarde spullen en documenten in vitrines te zien op de Zaremba-expositie. En om zijn muziek voor piano en koor in een live uitvoering te horen met Irina Andryakova, Andrey’s vrouw, die operazangeres is en een prachtige stem heeft.
Tevens waren er buitengewone ontmoetingen met verre familieleden uit Californië, uit Litouwen, uit Moskou en uit St. Petersburg. Onder leiding van ‘neef’ Sluchevsky bezochten we de Hermitage en bewonderden daar de Rembrandts en de Impressionisten totdat we even schoon genoeg hadden van kunst.
150 jaar
En nu? Het verhaal wordt vervolgd, ook door de achter-achter-kleinkinderen. In Zwitserland hopen we meer muziek en theoretische studie van Zaremba te vinden. We kennen al zijn muziekstukken nog niet. Zeker weten we – en dat was alom bekend dat Zaremba een goede leraar was, van onder meer Tsjaikowski. In de biografieën over Tsjaikowski komt hij er bekaaid af. Mijn grootmoeder schreef dat hij Tsjaikowski ‘wel zeer begaafd, maar te modern’ vond. Wat betekent dat precies? En wat betekent dat voor zijn eigen muziek?
Misschien vinden we nog muziek waarin hij Poolse en Litouwse volksmuziek. de orgine van de Zaremba’s, heeft verwerkt. Mijn grootmoeder vertelde namelijk dat het dansen van de mazurka hem in het bloed zat!
Tijdens de officiële 150-jarige herdenking van het conservatorium in 2012 zal er weer veelvuldig gespeecht en getoast worden. Tijdens een diner in een Kaukasisch restaurant hebben we tussen het eten, drinken en dansen door een toast uitgebracht op mijn grootmoeder en de familie om te memoreren hoe geweldig ze deze rehabilitatie zouden hebben gevonden. Als ik wodka zal drinken zal ik giechelen. Tja, het zal je ook maar overkomen, zo ineens.
Foto’s: Marius van Beek, Clara Clack-van Beek, Erik Pels
Video over bezoek van Andrey Alexeev Boretsky aan Amsterdam en video over bezoek aan St. Petersburg