Een film die nooit af is, een film less ordinary

Tijdens het Nederlands Film Festival, NFF draait in het Louis Hartlooper Complex een serie exclusieve films in het Forum van Regisseurs. Gekozen door filmcritici Dana Linssen en J.P. Ekker. Een boekje is verschenen over deze grenzeloze films uit ‘tussengebieden’. Daarin een originele tekst van schrijfster Bianca Stigter, waarin ze de regels van de taal overschrijdt, tegemoetkomend aan het eigenwijze vormelement in deze regisseursfilms.

Geen gangbare structuur. Beyond Index van kunstenaar Gerald van der Kaap is anders als anders. Misschien is Van der Kaap wel een internationale ‘Zeroïst van de 21ste eeuw’. Zijn werk is omvangrijk, hij is zelf ook groot. Hij uit zich in alle disciplines, muziek, video, lay-out, foto’s. Metershoge foto’s binnen en buiten, binnenkort ook in het nieuwe Amsterdamse RAI metrostation. Beyond Index is zijn eerste lange film die het eerder moet hebben van oog en oor dan vertelling. De soundtrack, deep-house van de Berlijnse groep Âme, zoemt constant door je oren.

In de film draait het om de vragen: wat is echt, wat niet en waarom? De locatie is een Chinese schilderijen-kopieerfabriek. Grote voorraden beroemde, figuratieve westerse voorstellingen worden hier nageschilderd door jonge schilders, zoals door kunststudente Fang met het schone uiterlijk van een Chinees poppetje. Aan het gangbare kopieerwerk – zoals de Zonnebloemen van Van Gogh – worden ineens abstracte schilderijen, reliëfs toegevoegd. Alsof Van der Kaap zeggen wil: er was een revolutie in de kunst, er is evolutie, waar kan ik het zwartste zwart vinden? (variant op het wit van Jan J. Schoonhoven). Het zwartste zwart is nodig voor het ultieme Zwarte Vierkant van Malevitsj en daarop, de consequentie hiervan, de ZERO kunst uit de jaren 1960. Het kenmerk van ZERO —het begin of het eind, bevrijding van vorm, herhaling van eendere dingen, moFvdR17_Beyond-Index-1nochromie – was tot dan toe onbekend. Tot Fang begint aan een reliëf van glimmende centen op een stof plakken, een knipoog naar de centen-reliëfs van kunstenaar Jan Henderikse. Daar verschijnt ook Yves Klein als een mysterieus figuur die zijn eigen blauw creëerde. Het intensieve Yves Klein blauw als de oneindige blauwe lucht bestaat in de Chinese steden feitelijk niet; Chinese luchten worden omfloerst door een laag smog als een vitrage. Het gemis aan scherpte, aan blauw, wordt hier ingevuld. Het intrigerende eindbeeld is een verwijzing naar Kleins Sprong in de leegte, waarin een van de hoofdpersonen zich bevrijdt in een ultiem vliegend stilgezet trucagebeeld. Wat is echt?

Verder zit de telefoon in de film als een extra karakter die berichtjes zendt in de lucht. Soms een citaat, dan weer iets wat zich tijdens de opnamen voordeed. De film vol spontane invallen doet denken aan de spontaniteit van een Godard film. Het zal een heksentoer zijn geweest voor cast en crew om Van der Kaap te volgen. Dit beaamde productie medewerkster Bernet Crucq na de voorstelling, al was het niet en public.

Beyond Index is kennelijk nooit af; Van der Kaap is alweer bezig aan een nieuwe versie met een commentaar van Paul Groot als narratief element. In alles wijkt deze film af, tot en met de titels. Als kunstenaar is hij vrij; het is een opdracht van het Mondriaan Fonds en Filmfonds. Gepresenteerd door producent Interakt als een bioscoopfilm van 83 min., waagt tot nu toe geen filmdistributeur zich aan dit kunstwerk als een film less ordinary.

Posted in columns | Tagged , , , , , , , , , , , , , , | Reageren uitgeschakeld

De Stier van Potter is het meest gekopieerd, zei Kees Franse

Ode aan naïeve kunst

Tijdens een bezoek met E. aan het Arnhemse Museum voor Moderne Kunst voor de leuke Ravage-tentoonstelling, zag ik buiten op het gras in de beeldentuin de grote houten Appel. Net zo’n Appel als de met handtekeningen vol gekalkte wereldwijd bekende Schipholappel. Die Appels zijn beroemder dan de maker: Kees Franse.

Toeval. Een week daarna vind ik bij het opruimen een interview met Franse uit 1979: een bezoek aan zijn Rotterdamse atelier voor zijn unieke verzameling naïeve schilderijen. Franse, te jong gestorven (13 juli 1982, nog geen 58) hechtte erg aan het persoonlijke en liefdevolle in de naïeve schilderkunst.

Hij was een kleine man met een opvallende mimiek en stem. In zijn atelier, een voormalige kleuterschool bij de Maasbrug, hing de schilderijencollectie naast, boven en onder elkaar. Sinds hij zelf was begonnen te schilderen, verzamelde hij naïeve schilderijen. Hij was daar nogal fanatiek in: ‘Zodra een schilderij op de markt te koop staat, word ik zenuwachtig, zo graag wil ik het hebben.’ Op de Rotterdamse rommelmarkt tikte hij ze op de kop. Ze bestaan uit twee delen: kopieën van de Stier van Potter en een stilleven.

$_84 (1)Franse: Als je mensen op straat zou vragen wat het beroemdste schilderij is dat ze kennen, zullen ze De Nachtwacht noemen, maar die wordt minder vaak geschilderd dan de Stier van Potter. Die is ook goed na te schilderen: aan de linkerkant de bomen met die man erbij. Wat hij daar staat te doen weet ik niet, maar op sommige schilderijtjes zie je dat hij tegen de boom staat te plassen.

Het kenmerk van m’n verzameling is dat ze uniek is en niet te koop. Voor een ander is het waardeloos, niet commercieel. Ik zoek niet, ik ontmoet. Ik loop op de rommelmarkt en ineens ontdek ik er één. Als er dan een afschuwelijke lijst omheen zit, vragen de kooplui er wel twee tot driehonderd gulden voor. Maar voor zo’n schilderijtje ergens in een hoek vragen ze bijna niks, al is het tien keer zo mooi. Ik heb er één voor 1 gulden gekocht.’

Vind je de Stier van Potter een mooi schilderij? ‘Nee, helemaal niet. In de verzameling vind ik de mooiste die het meest mislukt zijn. Op de echte Stier van Potter staan wilgenbomen; de bladeren zijn net aan het uitkomen. Deze naïeve schilder heeft er bomen in volle bloei van gemaakt. En de man achterdochtig glurend achter de boom geschilderd.’

$_84

‘Op de markt kwam ik naast kopieën van de Stier van Potter ook regelmatig een bepaald kitsch-stilleven tegen, waarop steeds dezelfde attributen: een smal glazen vaasje met bolle onderkant en twee orchideeën. Het vaasje staat op een gepolijst weerspiegelend vlak. Links hangt een paars gordijn en er moet een geopend bijouterie-doosje bij staan, waar half een parelsnoer uit ligt.

Ik heb er nu een stuk of twaalf van. Ik vermoed dat kitsch-schilders in de jaren 1920 begonnen met het schilderen van die gewilde attributen die mensen mooi vinden. Daarmee legt de ware kitsch-schilder zich toe op een gemakkelijke verkoop. Hij heeft er eigenlijk geen liefde voor, werkt met een handigheid. Als vakwerk komt het lelijk over. Maar er zijn ook mensen die dat type stilleven zo mooi vinden dat ze het zelf gaan schilderen. De naïeve schilders bezitten niet de handigheid van de kitsch-schilder. Hun versies van dat stilleven komen daarom heel mooi over. Dat zie je aan de intensiteit of de liefde waarmee het gemaakt is. Als iemand met liefde iets maakt, wordt het altijd interessant om te zien. Een tekening krijgt ook iets speciaals als er aan wordt geknoeid. De schilder Saenredam – van de kerkinterieurs – stufte in zijn tekeningen. Hij kon het ook helemaal niet zo goed. Die kerken zijn ontzettend moeilijk om te tekenen; ze zijn op zijn schilderijen juist heel mooi geworden.’

FATALE VERGISSING

‘Het stilleven bestaat in principe alleen uit het vaasje met de orchidee en een gordijn. Sommige mensen vinden dit kennelijk het ultieme schilderij, als het enige echte dat je aan de muur hoort te hangen boven het dressoir. Mensen hebben het gemaakt naar een plaatje, of uit hun herinnering. De één begaat dan de fatale vergissing het gordijn aan de verkeerde kant te schilderen. En ze vergeten soms de parelmoeren ketting. Het motief op het gordijn is ook vaak verschillend. Sommigen hebben de bobbel-plooien precies nagedaan. Een goede plooi schilderen gaat niet iedereen even gemakkelijk af…Het gaat me juist om de variatie. Zo zijn er stillevens met een ander vaasje. Dan heeft de schilder gewoon een vaasje genomen wat hij in huis had. Maar dat gebeurt meestal uit onkunde. Dan herinnert iemand zich niet meer welke voorwerpen op het stilleven horen te staan.

Als zo’n naïeve schilder een stilleven van een ‘echte’ kitsch-schilder zou hebben, zou hij dat waarschijnlijk mooier vinden dan z’n eigen schilderij. Ik vind juist van niet. Je kunt wel stellen dat als Henri Rousseau le Douanier – de meest bekende naïeve schilder – het ‘echte’ schilderen had aangeleerd, hij een middelmatig schilder zou zijn geweest. Op de Academie (Franse gaf jarenlang schilderles aan de Willem de Kooning Academie) zat een hele naïeve jongen die prachtige tekeningen maakte van trams in de stad. Ik vroeg hem: Kan je de Stier van Potter voor me schilderen? Na een jaar vroeg ik hem: Hoe staat het ermee? Hij zei: “Ja, ja, het is nog niet af.”  In de loop van het jaar was het nog steeds niet klaar. Enfin, hij heeft er drie jaar over gedaan, maar in de tussentijd had hij schilderen geleerd op de Academie. Uiteindelijk kreeg ik een heel gewoon schilderijtje!

Schilderen is een merkwaardig vak om les in te geven. Want als je een veiling zou houden van schilders die in de periode tussen de 19e en 20ste eeuw beroemd zijn geworden, brengen hun schilderijen miljoenen op! Daar zit ook de douanebeambte Le Douanier tussen, misschien wel de beroemdste van allemaal. Maar hij had helemaal geen opleiding! Dus is het een idioot vak om les in te geven.’

Kijk je nog naar de verf, hoe oud het schilderij is? ‘Nee. Ik heb liever een schilderij dat me interesseert waar over tien jaar de verf van is afgebladderd dan een schilderij dat me niet interesseert, waar de verf duizend jaar op blijft zitten.

De grote houten appels die ik heb gemaakt, zijn van ongeprepareerd vurenhout. Het meest naturalistisScan_20170618che is, dat ze wegrotten. Ze liggen ook weg te rotten. Tijdens de plaatsing van een zo’n Appel vroeg een aannemer aan me: “Maar ze beschadigen toch?!” Toen zei ik: Nee, ze beschadigen nooit. Als je een kachelhoutje doormidden breekt heb je toch ook geen beschadigd kachelhoutje? Dan heb je twee kachelhoutjes!’

Zo’n raadselachtige opmerking was typisch Franse. Een grappige man. Zo wordt hij gememoreerd. Hij had een voorkeur voor het simpele en precieze.

Posted in columns, over beeld, over mensen | Tagged , , , , , , , , | Reageren uitgeschakeld

nieuwe collages

te zien in 

raamgalerie Franjo studio 

2e van der Helststraat 41 Amsterdam tot 31 januari 2017

IMG_0168

IMG_0171

Posted in columns | Reageren uitgeschakeld